KEEP CALM AND CALL YOUR ATTORNEY

ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΟΥ ΣΤΗΝ ΑΥΤΕΠΑΓΓΕΛΤΗ-ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΠΡΟΑΝΑΚΡΙΣΗ

    Η αυτεπάγγελτη προανάκριση ενεργείται από τα προανακριτικά όργανα, αστυνομικές αρχές, κ.λπ., χωρίς εισαγγελική παραγγελία, σε δύο περιπτώσεις: 1. Όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι τελέστηκε κάποιο αδίκημα (δηλαδή αποκλείεται η προληπτική δράση), και από την καθυστέρηση απειλείται άμεσος κίνδυνος απώλειας των αποδεικτικών στοιχείων ή υπάρχει δυσχέρεια πραγματοποίησης συγκεκριμένης ανακριτικής πράξης ή κτήσης αποδεικτικού στοιχείου στο μέλλον, κατά την κρίση των προανακριτικών οργάνων, και 2. όταν πρόκειται για αυτόφωρο κακούργημα ή πλημμέλημα, οπότε οι κατά το άρθρο 31 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας ανακριτικοί υπάλληλοι, αστυνομικές αρχές, κ.λπ., είναι υποχρεωμένοι να επιχειρούν όλες τις ανακριτικές πράξεις που είναι αναγκαίες για να βεβαιωθεί η πράξη και να ανακαλυφθεί ο δράστης, έστω και χωρίς προηγούμενη παραγγελία του εισαγγελέα. Στην περίπτωση αυτή ειδοποιούν τον εισαγγελέα με το ταχύτερο μέσο και του υποβάλλουν χωρίς χρονοτριβή τις εκθέσεις που συντάχθηκαν. Εάν δεν συντρέχουν οι ανωτέρω προϋποθέσεις επάγεται απόλυτη ακυρότητα της αστυνομικής προανάκρισης.

Σύμφωνα με το άρθρο 72 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, την ιδιότητα του κατηγορουμένου αποκτά α) εκείνος εναντίον του οποίου ο εισαγγελέας άσκησε ρητά την ποινική δίωξη και β) εκείνος στον οποίο σε οποιοδήποτε στάδιο της ανάκρισης ή της προανάκρισης αποδίδεται η αξιόποινη πράξη, αρκεί να προκύπτουν υπόνοιες σε βάρος του από το υλικό της δικογραφίας.

Σύμφωνα με το άρθρο 105 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, όταν ενεργείται αστυνομική προανάκριση, κατά το ανωτέρω άρθρο 245 παρ. 2, η εξέταση γίνεται όπως ορίζεται στις διατάξεις των άρθρων 273 και 274 και εκείνος που εξετάζεται έχει τα δικαιώματα (του κατηγορουμένου) που αναφέρονται στα άρθρα 95, 96, 97, 98, 100, 101 και 104. Ο εξεταζόμενος έχει το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση και σε κάθε περίπτωση προτού εξεταστεί από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή, ενώ η κατά παράβαση του παρόντος άρθρου εξέταση είναι άκυρη και δεν λαμβάνεται υπόψη. Συνεπώς, είναι υποχρεωτικό εκείνος που έχει συλληφθεί ή εκείνος σε βάρος του οποίου υπάρχουν υπόνοιες τέλεσης της πράξης, για την οποία γίνεται η αστυνομική προανάκριση, να εξετάζεται ως κατηγορούμενος, ώστε να αποφεύγεται το τέχνασμα της “μαρτυροποίησής” του από τις αρχές και να διασφαλίζεται το υπερασπιστικό του δικαίωμα.

    Ειδικότερα, ο εξεταζόμενος κατά την αυτεπάγγελτη-αστυνομική προανάκριση έχει τα εξής δικαιώματα (άρθρα 95, 96, 97, 98, 100, 101 και 104 και 105 Κ.Π.Δ.) :

1. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΚΗΓΟΡΟ: Ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος δεν εξετάζεται από την αστυνομία (ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή) προτού ασκήσει το δικαίωμα πρόσβασης σε συνήγορο.

2. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ: Ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος ενημερώνεται αμέσως, προφορικά ή εγγράφως και με τρόπο κατανοητό, όσον αφορά τουλάχιστον στα ακόλουθα δικαιώματα:

α) το δικαίωμα παράστασης με συνήγορο,

β) το δικαίωμα και τις προϋποθέσεις παροχής δωρεάν νομικών συμβουλών (νομικής βοήθειας),

γ) το δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την κατηγορία (τα πραγματικά περιστατικά της κατηγορίας και τη νομική βάση),

δ) το δικαίωμα διερμηνείας και μετάφρασης και

ε) το δικαίωμα σιωπής και μη αυτοενοχοποίησης,

καθώς και για τις συνέπειες παραίτησής του από τα ως άνω δικαιώματά του.

3. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΕΓΓΡΑΦΟΥ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ (πριν από την εξέτασή του):

Στον ύποπτο ή τον κατηγορούμενο, ο οποίος συλλαμβάνεται ή κρατείται, παρέχεται αμέσως έγγραφο στο οποίο καταγράφονται τα δικαιώματά του και του επιτρέπεται να το διατηρεί στην κατοχή του καθόλη τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας του. Το έγγραφο αυτό περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τα ακόλουθα δικαιώματα: α) το δικαίωμα παράστασης με συνήγορο, β) το δικαίωμα και τις προϋποθέσεις παροχής δωρεάν νομικών συμβουλών (νομικής βοήθειας), γ) το δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την κατηγορία, δ) το δικαίωμα διερμηνείας και μετάφρασης, ε) το δικαίωμα σιωπής και μη αυτοενοχοποίησης, στ) το δικαίωμα πρόσβασης στο υλικό της δικογραφίας, ζ) το δικαίωμα ενημέρωσης των προξενικών αρχών και ενός επιπλέον προσώπου της επιλογής του, η) το δικαίωμα σε επείγουσα ιατρική περίθαλψη, θ) τον ανώτατο αριθμό ωρών ή ημερών κατά τις οποίες ο κατηγορούμενος δύναται να στερηθεί της ελευθερίας του προτού προσαχθεί ενώπιον δικαστικής αρχής και ι) πληροφορίες σχετικά με τις δυνατότητες προσβολής του νόμιμου χαρακτήρα της σύλληψης ή της κράτησης.

Το ως άνω έγγραφο συντάσσεται σε απλή και κατανοητή γλώσσα. Όταν αυτό δεν είναι διαθέσιμο στην κατάλληλη γλώσσα, ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος ενημερώνεται για τα δικαιώματά του προφορικά σε γλώσσα που κατανοεί. Το εν λόγω έγγραφο πρέπει στη συνέχεια να χορηγείται, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, σε γλώσσα που ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος κατανοεί.

4. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΤΟΥ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΟΥ ΣΕ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΣΤΕΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ:

Ο κατηγορούμενος έχει δικαίωμα να ζητήσει να ενημερωθεί, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, για τη στέρηση της ελευθερίας του ένα τουλάχιστον πρόσωπο της επιλογής του. Αν ο κατηγορούμενος είναι ανήλικος ενημερώνεται ο ασκών τη γονική μέριμνα, εκτός αν αυτό αντιβαίνει στο συμφέρον του ανηλίκου, οπότε ενημερώνεται κάποιο άλλο ενδεδειγμένο ενήλικο πρόσωπο ή η αρμόδια για την προστασία των ανηλίκων αρχή.

Σε εξαιρετικές περιπτώσεις και για να αποτραπεί άμεσος κίνδυνος είτε για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα κάποιου προσώπου είτε για την αποδεικτική διερεύνηση του εγκλήματος, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να μην επιτρέπουν προσωρινά την ενημέρωση τρίτου προσώπου για τη στέρηση της ελευθερίας του κατηγορουμένου. Στην περίπτωση αυτή εξετάζεται αν ένα άλλο τρίτο πρόσωπο, που έχει υποδειχθεί από τον κατηγορούμενο, μπορεί να ενημερωθεί σχετικά. Αν ο κατηγορούμενος είναι ανήλικος, η αρμόδια για την προστασία των ανηλίκων αρχή ενημερώνεται στην περίπτωση αυτή.

Ο κατηγορούμενος που είναι αλλοδαπός και στερείται την ελευθερία του έχει δικαίωμα να ζητήσει να ενημερωθούν, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, οι προξενικές αρχές του κράτους του οποίου είναι υπήκοος.

5. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΜΕ ΤΡΙΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΣΤΕΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ:

Ο κατηγορούμενος που στερείται την ελευθερία του έχει δικαίωμα επικοινωνίας, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, με ένα τουλάχιστον τρίτο πρόσωπο που έχει υποδείξει ο ίδιος. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις και για να αποτραπεί ο άμεσος κίνδυνος της παρ. 2 του προηγούμενου άρθρου, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να περιορίζουν ή να αναβάλλουν την άσκηση του ανωτέρω δικαιώματος. Στην περίπτωση αυτή εξετάζεται πρώτα αν ο κατηγορούμενος μπορεί να επικοινωνήσει με ένα άλλο πρόσωπο που αυτός υποδεικνύει.

Ο κατηγορούμενος που είναι αλλοδαπός και στερείται την ελευθερία του έχει δικαίωμα να επικοινωνεί, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, με τις προξενικές αρχές του κράτους του οποίου είναι υπήκοος. Έχει επίσης δικαίωμα επίσκεψης από τις προξενικές του αρχές, δικαίωμα συνομιλίας και αλληλογραφίας μαζί τους και δικαίωμα να κανονίζεται η νομική του εκπροσώπηση από αυτές, εφόσον οι εν λόγω αρχές δεν έχουν αντίρρηση.

6. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ ΣΤΟ ΥΛΙΚΟ ΤΗΣ ΔΙΚΟΓΡΑΦΙΑΣ:

Ο ανακριτής, μόλις μετά την κλήτευσή του εμφανισθεί ή οδηγηθεί σε αυτόν ο κατηγορούμενος για να απολογηθεί, του ανακοινώνει το περιεχόμενο του κατηγορητηρίου και των εγγράφων της ανάκρισης. Επιτρέπεται επίσης στον κατηγορούμενο να μελετήσει ο ίδιος ή ο συνήγορός του το κατηγορητήριο και τα έγγραφα της ανάκρισης. Με γραπτή αίτηση του κατηγορουμένου και με δαπάνη του χορηγούνται σε αυτόν αντίγραφα του κατηγορητηρίου και των εγγράφων της ανάκρισης.

Την ίδια υποχρέωση έχει ο ανακριτής, και τα ίδια δικαιώματα ο κατηγορούμενος, όταν κληθεί ξανά σε συμπληρωματική απολογία. Πάντως μετά το τέλος της ανάκρισης και προτού διαβιβαστεί η δικογραφία στον εισαγγελέα (άρθρο 308 παρ. 1), καλείται πάντοτε ο κατηγορούμενος να μελετήσει όλη τη δικογραφία. Αν όμως η ανάκριση εξακολούθησε περισσότερο από μήνα μετά την πρώτη ή κάθε μεταγενέστερη απολογία, δικαιούται ο κατηγορούμενος να ασκεί τα δικαιώματά του μια φορά το μήνα, και κάθε φορά ο ανακριτής συντάσσει σχετική έκθεση κάτω από την απολογία του κατηγορουμένου.

7. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ:

Ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος, που δεν ομιλεί ή δεν κατανοεί επαρκώς την ελληνική γλώσσα, έχει το δικαίωμα σε διερμηνεία καθώς και σε γραπτή μετάφραση όλων των ουσιωδών εγγράφων της διαδικασίας, σύμφωνα με όσα προβλέπονται στα άρθρα 233 και 237.

8. ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΙΩΠΗΣ ΚΑΙ ΜΗ ΑΥΤΟΕΝΟΧΟΠΟΙΗΣΗΣ:

Αποτελεί ειδικότερη έκφραση του δικαιώματος για “δίκαιη δίκη”, που εξασφαλίζει στον κατηγορούμενο η ΕΣΔΑ στο άρθρο 6. Η άσκηση του δικαιώματος σιωπής και μη αυτοενοχοποίησης δεν μπορεί να αξιοποιηθεί σε βάρος του υπόπτου και του κατηγορουμένου. Σύμφωνα με τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (α. 223 παρ.4) ο κατηγορούμενος (και ο ύποπτος) έχει δικαίωμα να αρνηθεί την κατάθεση περιστατικών, από τα οποία θα μπορούσε να προκύψει η ενοχή του για αξιόποινη πράξη. Το δικαίωμα σιωπής και μη αυτοενοχοποίησης διακηρύσσεται και στο άρθρο 14 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα.

Η παρ. 3 του άρθρου 105 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας προβλέπει ρητά ότι η κατά παράβαση των ανωτέρω εξέταση του κατηγορουμένου είναι άκυρη και δεν λαμβάνεται υπόψη.